BMT-nin İqlim Dəyişiklikləri üzrə Çərçivə Konvensiyası çərçivəsində keçirilən COP (Tərəflər Konfransı) sessiyaları yaşıl iqtisadiyyata keçidin qlobal gündəmini müəyyən edir. COP28 və COP29 kimi görüşlər investisiya, maliyyə və texnologiya transferi ilə bağlı qlobal qərarların müzakirəsini təşviq edir.

Çoxsaylı ölkələr və iştirakçılar fosil yanacaqlardan (yer qabığında milyonlarla il ərzində bitki və zooplankton qalıqlarının termobarik təsirlər altında parçalanması nəticəsində yaranan təbii yanacaq növləri, məsələn kömür, neft və təbii qaz) maliyyənin azaldılması, bərpa olunan enerji investisiyalarının artırılması kimi hədəfləri gündəmə gətiriblər.

Avropa İttifaqı “European Green Deal” çərçivəsində 2050-ci ilədək iqlim neytrallığına nail olmaq üçün enerji, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı və sənaye sahələrində tədbirlər görür.

Ədalətli Keçid Mexanizmi (Just Transition Mechanism) kimi mexanizmlər köhnə karbon-intensiv sənaye bölgələrini rəqəmsal və bərpa olunan enerji iqtisadiyyatına keçirtmək üçün sosial və iqtisadi dəstəyi təmin edir. Bir çox dövlətlər Paris İqlim Sazişinə qoşularaq milli iqlim planları hazırlayır, karbon azaldılması və yaşıl iqtisadiyyata keçid məqsədlərini daxil edir. Bu, qlobal səviyyədə yaşıl iqtisadiyyat strategiyasının əsas sütunlarından biridir. Bəzi regionlarda, məsələn Avropa ölkələrində, enerji keçidi sürətinin sosial və iqtisadi təsirləri ilə bağlı müzakirələr getməkdədir ki, bu da yaşıl strategiyaların çevik və balanslı olmasının vacibliyini göstərir. Asiya ölkələri də regional əməkdaşlıq və enerjinin yaşıl ticarəti üçün yeni platformalar yaradırlar.

Qlobal İqlim Fəaliyyəti Tərəfdaşlığı (GCAP) kimi beynəlxalq şəbəkələr 160-dan çox qurumu birləşdirərək aşağı karbonlu, iqlim-dayanıqlı iqtisadi artıma dəstək verir.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) üzv ölkələr arasında yaşıl maliyyə siyasətlərinin standartlaşdırılması və qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi üçün forumlar təşkil edir.

Dünya Bankı, regional inkişaf bankları və BMT agentlikləri davamlı infrastruktur, bərpa olunan enerji və yaşıl innovasiyalara investisiya şəraitinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş layihələr həyata keçirir.

Azərbaycan da yaşıl iqtisadiyyat və ESG (Ekoloji, Sosial və Korporativ idarəetmə) yanaşmasını milli səviyyədə inkişaf etdirmək üçün bir sıra addımlar atır. Bunlar həm dövlət siyasətində, həm özəl sektorda, həm də beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilir.

Azərbaycan Respublikasının “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” sənədində 5-ci prioritet “Təmiz ətraf mühit və yaşıl artım ölkəsi” olaraq müəyyən edilib. Bu sənəd ölkədə yaşıl texnologiyalar, tullantıların təkrar emalı, çirklənmiş ərazilərin bərpası və ekoloji texnologiyaların tətbiqi üçün konkret vəzifələri əhatə edir.

Ölkədə enerji sektorunun yaşıl transformasiyası əhəmiyyətli addımlardan biridir: bərpa olunan enerji sahəsində rəqabətli auksiyonlar, investisorların cəlb edilməsi və yeni texnologiyaların tətbiqi təşviq edilir.

COP29 çərçivəsində Azərbaycan yaşıl iqtisadiyyata töhfə verəcək 5 razılaşma imzalayıb. Bunlara, məsələn, ölkədə elektrik avtobus istehsalının lokalizasiyası da daxildir ki, bu da ətraf mühitin qorunmasına və “yaşıl nəqliyyat” sektorunun inkişafına xidmət edir.

“Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsi – 2025” tədbirləri çərçivəsində Azərbaycan yaşıl iqtisadiyyat üçün yeni bacarıqların inkişafı, işçilərin yenidən hazırlanması və sosial müdafiə tədbirlərinin gücləndirilməsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirir. Bu, əmək bazarının “yaşıl” transformasiyaya hazır olması üçün vacibdir.

Azərbaycan Paris İqlim Sazişi çərçivəsində milli iqlim öhdəliklərini yerinə yetirməyi planlaşdırır (məsələn, 2030-a qədər azaldılmış qaz emissiyaları hədəfləri) və bu kontekstdə yaşıl maliyyə siyasəti formalaşdırılır. Mərkəzi Bank tərəfindən Davamlı Maliyyə Yol Xəritəsi (2023-2026) hazırlanıb və ESG meyarlarının maliyyə riskləri qiymətləndirməsinə daxil edilməsi kimi təşəbbüslər irəli sürülür.

Azərbaycanda qurulmuş təkrar emal prosesi “yaşıl iqtisadiyyat”ın inkişafına, rəqabətqabiliyyətli sənaye məhsullarının istehsalının genişləndirilməsinə, ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına xidmət edir. `Ölkəmizdə təkrar istehsal sahəsində sahibkarlar və potensial investorlar üçün əlverişli şərait yaratmaq məqsədilə dövlət başçısının 2011-ci il 28 dekabr tarixli Sərəncamı ilə Balaxanı Sənaye Parkı yaradılıb. Balaxanı Sənaye Parkının yaradılması ölkədə yüksək texnologiyalar əsasında rəqabətqabiliyyətli sənaye məhsullarının istehsalının genişləndirilməsi, qeyri-neft sektorunun, o cümlədən “yaşıl” iqtisadiyyatın inkişafı, əhalinin istehsal sahəsində məşğulluğunun artırılması, Bakı şəhəri və ətraf qəsəbələrdə ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılması məqsədinə xidmət edir. Təkrar emal biznesini qurmaq, innovativ texnologiyaları tətbiq edərək “yaşıl” istehsalla məşğul olmaq istəyənlər üçün Balaxanı Sənaye Parkı əlverişli məkandır. Sənaye Parkında 23 rezident qeydiyyatdan keçib və buradakı müəssisələrdə tullantılar təkrar emala cəlb olunub, “yaşıl” məhsul istehsalının artırılması istiqamətində fəaliyyət genişləndirilib.

Biznes mühiti və beynəlxalq reytinqlər üzrə Komissiyanın tərkibində ESG standartları üzrə altqrup yaradılıb və bu sahədə Strateji Baxış və Yol Xəritələri hazırlanıb, milli kontekstdə ESG tətbiqi və təcrübə öyrənilməsi üçün tədbirlər görülür.

“Yaşıl iqtisadiyyata keçiddə ESG prinsiplərinin əhəmiyyəti” mövzusunda dövlət və özəl sektorun iştirakı ilə konfrans və müzakirələr təşkil edilir.

Azərbaycan hökuməti ESG siyasətinə əməl edən şirkətlərə güzəştlər verməyi planlaşdırır və bu prinsip iqtisadi strategiyaların bir hissəsi kimi vurğulanır.

Azərbaycan, ümumiyyətlə müxtəlif sahələrdə yaşıl iqtisadiyyat və ESG yanaşması üçün sistemli addımlar atır:

 Milli prioritet siyasətlər və strategiyalar

 ESG prinsiplərinin tətbiqi üçün institusional dəstək və təşviq tədbirləri

“Yaşıl” enerji və investisiya təşəbbüsləri

Yeni bacarıqlar və sosial tədbirlər

Beynəlxalq əməkdaşlıq və öhdəliklər

Global səviyyədə UN Women, UNDP, OECD və digər beynəlxalq qurumlar gender bərabərliyini qabağa çəkən strategiyalar və göstəricilər hazırlayır, həmçinin gender əsaslı diskriminasiyanı aradan qaldırmaq üçün siyasət tövsiyələri verirlər.

BMT, Dünya Bankı və digər beynəlxalq təşkilatlar inklüziv iş yerlərinin yaradılması, əlilliyi olan şəxslər üçün məşğulluq proqramları və işəgötürənlər üçün inklüziv tələblər üzərində çalışırlar.

Onların global strategiyaları arasında əlilliyi olan şəxslərin əmək bazarına daxil olmasını təmin edən tədbirlər, qadın və yaşlı əlillərə xüsusi dəstək də daxildir. (BMT/BƏT/DB daxil olmaqla) — bu stratejiyalar diskriminasiyanı minimuma endirmək və bərabər imkanlar yaratmaq üçün hazırlanır.

Yaşlı əhali üçün sosial gerontologiya sahəsiyaşlı insanların cəmiyyətdə rolu, rifahı, hüquqları, sosial münasibətləri və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlir.Bu səbəbdən sosial gerontologiya yalnız tibbi deyil, sosial və icma əsaslı yanaşma da tələb edir.

Dünya ölkələrində populyar olan yaşlı əhali üçün sosial innovasiyalar arasında smart texnologiyalarla evdə qayğı, sağlamlıq markerləri və yaşlılara dost şəhər proqramları var.

Sağlamlıq markerləri – insanın və ya cəmiyyətin sağlamlıq vəziyyətini ölçmək üçün istifadə olunan göstəricilərdir. Onlar riskləri erkən aşkar etməyə və düzgün qərarlar verməyə kömək edir.

Yaşlılara dost şəhər proqramları (Age-friendly Cities) – şəhərlərin yaşlı insanlar üçün təhlükəsiz, əlçatan və aktiv yaşamağa uyğun şəkildə planlaşdırılmasıdır.

Azərbaycanda inklüzivlik və bərabər imkanlar

Gender bərabərliyi üzrə addımlar

Azərbaycanın Konstitusiyası və milli qanunvericilik sistemi kişilər və qadınlar üçün bərabər hüquq və imkanları təmin etməyi nəzərdə tutur; bu çərçivədə həm  “Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya” kimi beynəlxalq müqavilələr ratifikasiya olunub, həm də əmək, ailə və cinayət qanunları əsasında gender əsaslı ayrı-seçkiliyin qarşısı alınır.

2019-cu ildə ölkə üzrə Əmək Strategiyası (2019–2030) qəbul edilib ki, bu da inklüziv məşğulluq və gender bərabərliyi üçün əhatəli çərçivə yaradır və qadınların əmək bazarında iştirakını artırmağı hədəfləyir. Son illərdə qadınların məşğulluğunu artırmaq və iş yerlərində bərabərliyi təşviq etmək üçün müxtəlif struktur islahatlar aparılır.

Əlilliyi olan şəxslərin əmək bazarına inteqrasiyası

Azərbaycan 2008-ci ildə “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında Konvensiyanın qəbul edilməsi barədə” Qanun qəbul edib. Azərbaycanda əlilliyi olan şəxslərin məşğulluğu və inklüziv əmək bazarı üçün dövlət, BMT və özəl sektor əməkdaşlığı, inklüziv karyera forumları, təhsil, təlimlər və işə qəbul prosesində yeni yanaşmalar istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilir.

Bəzi beynəlxalq layihələr çərçivəsində inklüziv təhsil mərkəzləri yaradılıb ki, bu da əlilliyi olan şəxslərin peşə bacarıqlarını artıraraq əmək bazarına hazırlaşmasına yardım edir. QHT layihələri çərçivəsində əlilliyi olan şəxslər üçün rəqəmsal və sosial media bacarıqları üzrə təlimlər təşkil olunur ki, bu da onlara onlayn məşğulluq imkanlarına çıxışı artırır.

Dövlət DOST Agentliyi çərçivəsində “İnklüziv Karyera Forumu” kimi təşəbbüslərlə əlilliyi olan şəxslər üçün iş və təlim imkanları artırılır. “İnklüzivlik Hakatonu” kimi innovasiya tədbirləri əlilliyi olan insanların qarşılaşdığı problemlərə texnoloji həllər tapılmasına zəmin yaradır. “İnklüzivlik ayı” layihəsi və sənət, rəqs və digər ictimai tədbirlər bu qrupun sosial inteqrasiyasını gücləndirir.

Yaşlı əhali üçün sosial gerontologiya

Azərbaycan reallığında yaşlı əhali üçün sosial gerontologiya sahəsində bir sıra konkret addımlar atılıb və dəstək mexanizmləri qurulur. Bu addımlar həm dövlət siyasətinin tərkib hissəsi kimi, həm də dövlət–BMT, QHT əməkdaşlığı çərçivəsində həyata keçirilir. 2023–2026-cı illər üçün “Azərbaycan Respublikasında sosial xidmətin inkişafına dair Dövlət Proqramı” qəbul olunub. Bu proqram yaşlıların da daxil olduğu bütün həssas qruplar üçün sosial xidmətlərin əhatəsinin genişləndirilməsini, ixtisaslı kadr hazırlığını və xidmət keyfiyyətinin artırılmasını hədəfləyir. Bütün yaşlı vətəndaşlar sosial müdafiə sisteminə daxil edilib: pensiya, müavinət və digər sosial təminat vasitəsilə dövlət tərəfindən qorunur, pensiya ödənişləri xeyli artırılıb. “Sosial xidmət haqqında” qanuna əsasən, 70 yaşdan yuxarı şəxslər üçün sosial xidmətlər hüquqi bazada təsbit edilib.

“Bütün yaşlar üçün cəmiyyətin qurulması: fəal yaşlanma” adlı layihə dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq şəraitində həyata keçirilir. Bu layihə yaşlıların rifahının yaxşılaşdırılması, sosial iştirakının artırılması və aktiv yaşlanmanın təbliği məqsədini daşıyır. Layihə çərçivəsində yaşlılara rəqəmsal texnologiyalardan istifadə və elektron xidmətlərə çıxış bacarıqlarının artırılması üzrə proqramlar da icra olunub (ASAN Könüllüləri layihəsi).

Evdə (mobil) sosial xidmətlər sistemi fəaliyyət göstərir — tənha yaşlılara, əlilliyi olanlara və dəstəksiz ailələrə evdə sosial, məsləhət və hüquqi yardımlar göstərilir. Sosial xidmət müəssisələrində yaşlılar üçün şərait yaxşılaşdırılır, əlavə binalar tikilərək tutum artırılıb və daha müasir xidmətlər təqdim olunur.

Hazırda dünya ölkələrinin çoxu şəxsi məlumatların qorunması ilə bağlı qanunları qəbul edib və ya yeniləyir ki, bu da, rəqəmsal etibar və iqtisadi inkişaf üçün əsas hesab olunur.

Avropa İttifaqı – Ümumi Məlumatların Qorunması Reqlamenti (GDPR)

• GDPR 2018-ci ildən qüvvədədir və Avropa Birliyi daxilində şəxsi məlumatların işlənməsi və qorunmasına dair ən güclü hüquqi çərçivədir.
• Şirkətlərə istifadəçilərin razılığı, məlumat subyektinin hüquqları (məlumatlara giriş, düzəliş, silinmə) və sərt cərimələr tətbiq olunur.
• Məsələn, TikTok şirkəti 2025-ci ildə GDPR tələbini pozduğu üçün 530 milyon avro cərimə olunub (Avropa istifadəçi məlumatlarının Çinə ötürülməsi ilə bağlı).

Çin – Şəxsi Məlumatların Qorunması Qanunu və Kibertəhlükəsizlik Qanunu

• Şəxsi Məlumatların Qorunması Qanunu – Çində şəxsi məlumatların qorunması üçün hazırlanmış əsas qanundur. Bu qanunla şirkətlərin şəxsi məlumatı necə işləməsi və ötürməsi tənzimlənir (GDPR-a bənzər yanaşma ilə).
• Kibertəhlükəsizlik Qanunu – kibertəhlükəsizliyin təmin olunması, məlumat lokallaşdırılması və milli təhlükəsizlik maraqları baxımından məlumatların qorunması tələblərini özündə birləşdirir.

Kanada –Şəxsi Məlumatların Qorunması və Elektron Sənədlər Aktı ( PIPEDA)

Şəxsi Məlumatların Qorunması və Elektron Sənədlər Aktı – Kanada şirkətləri üçün şəxsi məlumatların toplanması və istifadəsi ilə bağlı milli standartları müəyyən edir.

ABŞ – Sıfır Etibara Əsaslanan Təhlükəsizlik Modeli (Zero Trust Security)

Sıfır Etibara Əsaslanan Təhlükəsizlik Modeli (ZTS) – istənilən istifadəçi və ya cihazın hər girişdə yoxlanıldığı, riskəsaslı və davamlı təhlükəsizlik yanaşmasıdır.

ABŞ-da Federal “Sıfır Etibara Əsaslanan  Strategiya” (2022–2026) qəbul edilib. ABŞ strategiyası ZTS-i 5 əsas sahə üzrə məcburi edir:

1. İdentifikasiya və giriş

Əsas prinsip: Kimlik yeni perimetrdir.

2. Cihazın etibarlılığı

Əsas prinsip: İstifadəçi düzgün olsa belə, cihaz təhlükəsiz deyilsə giriş yoxdur.

       3. Şəbəkə (Network)

Əsas prinsip: Mikro-seqmentasiya

4.Tətbiqlər ( Application)

Əsas prinsip: Tətbiq də “özünü sübut etməlidir”.

5. Məlumatın qorunması

Əsas prinsip: Məlumat haradadırsa, qorunma da oradadır.

Estoniya modeli: ZTS + Rəqəmsal identifikasiya

Estoniya dünyada ZTS prinsiplərini dövlət miqyasında sistemli tətbiq edən ilk ölkələrdən biridir. Burada ZTS ayrıca “təhlükəsizlik layihəsi” yox, dövlət idarəçiliyinin təməl prinsipidir:

• Dövlət sistemlərində ZTS + rəqəmsal identifikasiya birgə tətbiq olunur.

ZTS-in işləməsi üçün Estoniyada vahid, güclü rəqəmsal identifikasiya var: Estoniya e-ID, Fiziki ID kart, Mobile-ID, Smart-ID.

• Heç bir dövlət qurumu digərinə avtomatik etibar etmir.

Hər müraciət kim soruşur?, hansı əsasla?, hansı məlumat üçün?, hansı səlahiyyətlə?, hansı vaxtda? suallarına cavab verməlidir.

• X-Road platformasında bütün sorğular audit olunur.

X-Road – Estoniyanın dövlət sistemlərini birləşdirən məlumat mübadiləsi platformasıdır. Amma bu, mərkəzi verilənlər bazası və “hamı hamının məlumatını görür” sistemi deyil. Əksinə, hər qurum öz məlumatına sahib qalır və dligər qurum yalnız icazə verilmiş sorğunu göndərə bilər. Hər sorğuda şəxsiyyətin təsdiqlənməsi icra olunur, imzalanır və şifrələnir.

Böyük Britaniya – ZTS yanaşması

Böyük Britaniya Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi kibertəhlükəsizlik üzrə əsas milli orqandır və hökumətə, banklara, enerji sektoruna birbaşa texniki rəhbərlik edir.

Bank sektorunda Güclü Müştəri Doğrulaması ( Strong Customer Authentication) və Açıq Bankçılıq (Open Banking) təhlükəsizlik standartları tətbiq olunur. Dövlət sektorunda isə kibertəhlükəsizlik insidentlərinin operativ aşkarlanması və cavablandırılması üçün mərkəzləşdirilmiş Təhlükəsizlik Əməliyyatları Mərkəzi fəaliyyət göstərir.

Azərbaycanda kibertəhlükəsizlik və məlumatların qorunması üzrə atılan addımlar

 1. Milli strategiya və hüquqi baza

Azərbaycan Respublikasının “İnformasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizliyə dair 2023 – 2027-ci illər üçün Strategiyası” qəbul edilib. Bu sənəd ölkədə kibermühitin risklərdən qorunması üçün hüquqi, təşkilati və texnoloji tədbirləri müəyyənləşdirir və məlumatların qorunmasını da əhatə edir.

Strategiyanı həyata keçirmək üçün konkret tədbirlər planı hazırlanıb. Bu plan 9 prioritet istiqaməti əhatə edir:

1. Təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi və risklərin idarə edilməsi,
2. İnformasiya ilə əlaqədar hadisələrin aşkarlanması tədbirləri,
3. İnformasiya məkanının təhlükəsizliyi,
4. Kritik informasiya infrastrukturunun qorunması,
5. Kibercinayətkarlığa qarşı mübarizə,
6. Potensialın gücləndirilməsi və institusional infrastrukturun inkişafı,
7. Normativ bazanın təkmilləşdirilməsi,
8. Təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşdırılması,
9. Ölkədaxili və beynəlxalq əməkdaşlıq.

Bu tədbirlər planı vasitəsilə strategiya həyata keçirilir və davamlı inkişaf təmin edilir.

 2. Texniki və əməli müdafiə tədbirləri

Dövlət şəbəkələrində milyonlarla zərərli əlaqə bloklanıb və mərkəzi antivirus sistemləri istifadə olunur. Son illərdə dövlət resurslarına qarşı hücumların artması ilə əlaqədar olaraq Bug Bounty proqramı kimi açıqlıq və peşəkar cəmiyyət əməkdaşlığına əsaslanan təşəbbüslər həyata keçirilir.

Universitetlərdə və digər təhsil müəssisələrində kibertəhlükəsizlik üzrə təlimlər keçirilir ki, bu da informasiya təhlükəsizliyi biliklərinin yayılmasına xidmət edir.

Dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlıq artırılır. Eyni zamanda, fərdi məlumatların işlənməsi və qorunması üzrə beynəlxalq standartlara əsaslanan milli standartlar hazırlanır. Bundan əlavə, dövlət və özəl sektor arasında kibertəhlükəsizlik tədbirləri artırılmaqda, milli strategiyalar və rəqəmsal təhlükəsizlik infrastrukturu təkmilləşdirilməkdədir.

 3. Fərdi və təşkilati səviyyədə tədbirlər

Azərbaycanda ASAN Login və SİMA imza vahid rəqəmsal identifikasiya mexanizmləri kimi formalaşıb və həm dövlət xidmətlərində, həm də bank sektorunda istifadə olunur. Bu sistemlər vətəndaşın kimliyinin təhlükəsiz təsdiqini, elektron imza ilə hüquqi qüvvəyə malik əməliyyatların aparılmasını və onlayn xidmətlərə etibarlı çıxışı təmin edir.

Mərkəzi Bank bank sektoru üçün informasiya təhlükəsizliyi tələblərini müəyyən edir və bu tələblər banklarda risklərin idarə olunması, məlumatların qorunması, girişə nəzarət və insidentlərin idarə edilməsi mexanizmlərini əhatə edir. Bu yanaşma maliyyə sisteminin dayanıqlığını və müştəri məlumatlarının təhlükəsizliyini təmin etməyə xidmət edir.

Dövlət sektorunda isə mərkəzləşdirilmiş təhlükəsizlik monitorinqi tətbiq olunur. Bu, dövlət informasiya sistemlərində baş verən kibertəhdidlərin vahid mərkəzdən izlənməsinə və operativ cavablandırılmasına imkan yaradır. Paralel olaraq G-Cloud infrastrukturu və milli data mərkəzləri dövlət məlumatlarının təhlükəsiz, etibarlı və davamlı mühitdə saxlanmasını təmin edir.

 Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 19 iyul 2023-cü il tarixli “Azərbaycan Respublikasında kritik informasiya infrastrukturunun təhlükəsizliyinin təmin edilməsi qaydaları”nın təsdiq edilməsi haqqında Qərarına əsasən Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti (DTX) kritik informasiya infrastrukturlarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsində səlahiyyətli orqandır. Dövlət orqanlarının, dövlət adından yaradılan publik hüquqi şəxslərin, dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslərin, iri sahibkarlıq subyektlərinin kritik informasiya infrastrukturu obyektlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə nəzarəti Milli kibermərkəz qismində DTX-nin Kibertəhlükəsizlik əməliyyatları mərkəzi həyata keçirir.

 Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi

Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi tabeliyində İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyi İsrailin texnologiya üzrə nüfuzlu ali təhsil müəssisəsi – “Technion” İnstitutu ilə birgə Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzini təsis edib.

“PASHA Holding” Şirkətlər Qrupunun dəstəyi ilə ölkənin kibertəhlükəsizlik imkanlarını gücləndirmək məqsədilə yaradılan mərkəz bu sahədə yüksəkixtisaslı mütəxəssis və təlimçilərin yetişdirilməsində əsas mərkəz rolunu oynayacaq. 2023-cü il 28 mart tarixində fəaliyyətə başlayan Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzində 3 il ərzində 1000-dən çox şəxsə təlim verilməsi nəzərdə tutulub. Eyni zamanda mərkəzdə 15 təlimçinin yetişdirilməsi sayəsində gələcəkdə ölkəmizdə kibertəhlükəsizlik sahəsində mütəxəssislərin hazırlanması geniş vüsət alacaq.

Kibertəhlükəsizlik sahəsində regionda lider ölkələrdən hesab edilən İsrailin peşəkar müəllim heyəti Azərbaycana gələrək təlim iştirakçılarını ən son kibertəhlükəsizlik təhdidlərini, tendensiyaları və ən yaxşı təcrübələri əhatə edən bilik və bacarıqlarla təmin edəcəklər.

Mərkəzdə ən müasir texnologiya və avadanlıqlarla təchiz olunmuş sinif otaqları, təlim otaqları, simulyasiya otaqları və laboratoriyalar yaradılıb. Tələbələr həmin laboratoriyalarda tədqiqat apara, müxtəlif kibertəhlükəsizlik məhsulları yarada biləcəklər.

İnkişaf mərhələsində əsas prioritetlər:

• Biometrik identifikasiya (üz tanıma, canlılıq yoxlaması və s.) vasitəsilə identifikasiya prosesinin daha da gücləndirilməsi;
• Sektorlararası ZTS inteqrasiyası yolu ilə banklar, dövlət qurumları və digər kritik sektorlar arasında məlumat mübadiləsinin avtomatik etibara yox, hər sorğu üzrə identifikasiya, səlahiyyət və kontekst yoxlamasına əsaslanması nəzərdə tutulur.¹²

Estoniya, Danimarka, Avstriya, Almaniya və Azərbaycan bu sahədə fərqli, lakin məqsədyönlü modellər tətbiq edən ölkələrdəndir.

Estoniya – Tam rəqəmsal dövlət modeli

Estoniya dünyada rəqəmsallaşmanın ən qabaqcıl nümunələrindən biridir.Ölkə rəqəmsal dövlət idarəçiliyi ilə dünya səviyyəsində tanınır və yaşayış yerlərindən asılı olmayaraq dövlət xidmətlərinə çıxışı təmin edir. Vətəndaşlar rəqəmsal imza, vergi bəyannamələri, səsvermə kimi xidmətlərdən internet üzərindən istifadə edə bilirlər. Ölkədə:

• Rəqəmsal identifikasiya (e-ID) universal şəkildə tətbiq olunur – Ölkədə rəqəmsal identifikasiya sistemi (e-ID) universal şəkildə tətbiq olunur və vətəndaşlara dövlət, bank, səhiyyə, təhsil və digər əsas xidmətlərə vahid giriş imkanı yaradır.
• Dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsi tam elektron əsasdadır – Dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsi tam elektron əsasda həyata keçirilir. “Once-only” prinsipi sayəsində vətəndaş eyni məlumatı dövlətə yalnız bir dəfə təqdim edir, sonrakı mərhələlərdə bu məlumatlar qurumlar arasında təhlükəsiz şəkildə paylaşılır.
• Sosial, səhiyyə, təhsil və vergi xidmətləri əsasən avtomatik işləyir – Sosial, səhiyyə, təhsil və vergi xidmətlərinin böyük hissəsi avtomatik və proaktiv işləyir. Bir çox xidmətlər üçün əlavə müraciətə ehtiyac qalmır, proseslər arxa planda sistem tərəfindən idarə olunur. Bu yanaşma vaxt itkisini və bürokratiyanı minimuma endirir.

Prinsip: Dövlət xidmətləri sürətli və əlçatan olmalı, vətəndaşı yormamalıdır.

Danimarka – İnsan yönümlü rəqəmsal rifah dövləti

Danimarka rəqəmsallaşmanı təkcə texnoloji yenilik kimi deyil, sosial rifah dövlətinin əsas aləti kimi formalaşdırıb. Ölkədə rəqəmsal həllər və onlayn xidmətlər vətəndaşların gündəlik həyatını asanlaşdırmaq, sosial bərabərliyi qorumaq və dövlətə olan etimadı gücləndirmək məqsədi daşıyır.

• Vahid rəqəmsal identifikasiya (MitID) – Danimarkada tətbiq edilən vahid rəqəmsal identifikasiya sistemi (MitID) vətəndaşlara dövlət, bank və özəl sektor xidmətlərinə təhlükəsiz və sürətli çıxış imkanı yaradır. Bu sistem vasitəsilə sosial müavinətlər, vergi əməliyyatları, səhiyyə və təhsil xidmətləri vahid platforma üzərindən idarə olunur.
• Dövlətlə yazışmalar əsasən rəqəmsal formatda – Dövlətlə vətəndaş arasında ünsiyyətin əsas hissəsi rəqəmsal formatda həyata keçirilir. “Digital Post” sistemi vasitəsilə rəsmi bildirişlər, sosial qərarlar və sənədlər elektron şəkildə göndərilir. Bu yanaşma kağız sənəd dövriyyəsini minimuma endirir, prosesləri sürətləndirir və şəffaflığı artırır. Eyni zamanda, yaşlılar və xüsusi ehtiyaclı şəxslər üçün alternativ ünsiyyət kanalları saxlanılır ki, rəqəmsal inklüzivlik təmin edilsin.
• Sosial müavinətlər və xidmətlər proaktiv şəkildə təqdim olunur – Danimarka modelinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri proaktiv sosial xidmətlərdir. Dövlət vətəndaşın vəziyyətini analiz edərək bir çox sosial müavinət və xidmətləri avtomatik şəkildə təqdim edir. Məsələn, uşaq doğulduqda ailəyə aid müavinətlər, sosial dəstək və tibbi xidmətlər əlavə müraciət olmadan aktivləşdirilə bilir. Bu yanaşma bürokratik yükü azaldır və sosial müdafiə mexanizmlərinin effektivliyini artırır.

Prinsip: Rəqəmsallaşma texnologiya naminə deyil, insan rifahını və sosial etibarı gücləndirmək üçün tətbiq olunmalıdır.

Avstriya – Təhlükəsiz və vətəndaş-mərkəzli yanaşma

Avstriya rəqəmsallaşmanı mərhələli və hüquqi əsaslarla həyata keçirir:

• Vahid dövlət portalı üzərindən onlayn xidmətlər – Ölkədə dövlət xidmətləri əsasən vahid rəsmi portal üzərindən onlayn təqdim olunur və vətəndaşların ehtiyaclarına uyğun şəkildə strukturlaşdırılır.
• Güclü məlumat mühafizəsi və GDPR uyğunluğu – Rəqəmsal transformasiyanın əsas prioritetlərindən biri məlumatların qorunması və GDPR tələblərinə tam uyğunluqdur. Vətəndaşların şəxsi məlumatları üzərində nəzarət hüququ qorunur və rəqəmsal xidmətlər yüksək təhlükəsizlik standartları əsasında fəaliyyət göstərir.
• Sosial və səhiyyə xidmətlərində elektron sistemlər – Sosial rifah və səhiyyə sahəsində elektron sistemlər geniş tətbiq edilir. Elektron tibbi məlumatlar, onlayn müraciətlər və rəqəmsal sosial xidmətlər prosesləri sadələşdirir, eyni zamanda hüquqi şəffaflığı təmin edir.

Prinsip: Texnologiya yalnız etimad və hüquqi təminat üzərində dayanıqlı ola bilər.

 Almaniya – Hüquq-mərkəzli və federal model

Almaniya rəqəmsallaşmanı ölkənin federal idarəetmə strukturu və güclü hüquqi sistemi nəzərə alınmaqla tədricən həyata keçirir. Bu modeldə əsas məqsəd texnoloji sürətdən çox, hüquqi təminatın, sosial balansın və vətəndaş hüquqlarının qorunmasıdır:

• Dövlət xidmətlərinin onlaynlaşdırılmasını tələb edən qanunvericilik – Dövlət xidmətlərinin onlaynlaşdırılması xüsusi qanunvericilik aktları ilə tənzimlənir. Bu çərçivədə federal, regional və bələdiyyə səviyyəsində təqdim olunan sosial, inzibati və iqtisadi xidmətlərin rəqəmsallaşdırılması mərhələli şəkildə icra olunur. Rəqəmsallaşma prosesi vahid standartlara əsaslansa da, icra mexanizmləri regionlara uyğunlaşdırılır.
• Sosial yardım, ailə və təhsil xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması – Sosial yardım, ailə dəstəyi və təhsil sahəsində bir çox xidmətlər artıq elektron formada təqdim olunur. Bununla yanaşı, Almaniya onlayn və oflayn xidmətlərin paralel saxlanmasına xüsusi önəm verir. Bu yanaşma rəqəmsal bacarıqları məhdud olan vətəndaşların, yaşlıların və həssas qrupların sosial xidmətlərdən kənarda qalmamasını təmin edir.
• Onlayn və oflayn xidmətlərin paralel saxlanması – Almaniyada rəqəmsal həllərin tətbiqi zamanı məlumatların qorunması, alqoritmik qərarların şəffaflığı və hüquqi məsuliyyət əsas prinsip kimi qəbul edilir. Texnologiya insanın sosial hüquqlarını zəiflətməməli, əksinə onları daha effektiv şəkildə təmin etməlidir.

Prinsip: Rəqəmsallaşma sosial hüquqları qorumaq və gücləndirmək üçün xidmət etməlidir.

Azərbaycan – Mərkəzləşdirilmiş və innovativ regional model

Azərbaycanda rəqəmsallaşma və onlayn xidmətlərin tətbiqi prosesi sosial trend çərçivəsində həm dövlət, həm də vətəndaş səviyyəsində aktiv şəkildə inkişaf edir. Son illər bu sahədə çoxsaylı infrastruktur, hüquqi, texnoloji və xidmət yenilikləri həyata keçirilir:

• E-hökumət xidmətlərinin güclü inkişafı – Azərbaycanda dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması uğurlu şəkildə gerçəkləşib və bu sahədə beynəlxalq göstəricilər də yaxşı nəticələr göstərir. 2024-cü ildə ölkə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Elektron Hökumət İnkişafı İndeksində “Çox Yüksək” kateqoriyasına daxil olub, dünya ölkələri arasında yüksələn mövqe əldə etmişdir.
• “MyGov” kimi vahid rəqəmsal portalın aktiv istifadəsi – “myGov” platforması Azərbaycan vətəndaşları üçün əsas rəqəmsal hökumət xidməti portalıdır. İstifadəçilərin sayı 2 milyonu keçib, aktiv istifadəçilərin sayı artmaqdadır. Portal üzərindən 400-dən artıq xidmət təqdim olunur — sənəd çıxarışları, məlumatlara giriş, istəklər və daha çox. Yeniliklər arasında QR-kodu ilə sürətli giriş, şəxsi məlumatların idarə olunması və dövlət orqanları ilə rəqəmsal yazışma funksiyaları da var.
• Bulud əsaslı dövlət idarəçiliyinə keçid – Azərbaycan “Hökumət Buludu (G-Cloud)” layihəsini həyata keçirir ki, bu da dövlət informasiya sistemlərinin rəqəmsal məkana köçürülməsi, məlumatların təhlükəsizliyi və xidmətlərin dayanıqlığını artırmaq məqsədi daşıyır.
• Elektron xidmətlərin müxtəlif sahələrdə tətbiqi – Rəqəmsallaşma yalnız “myGov” portalı ilə məhdudlaşmır. Vergi sistemində elektron xidmətlər genişləndirilib; vergi bəyannamələrinin böyük hissəsi artıq onlayn təqdim edilir və çox sayda elektron xidmət mövcuddur. ASAN xidmət mərkəzləri elektron prosesləri və rəqəmsal həlləri əhaliyə təqdim edən əsas strukturlardan biridir. Dövlət idarəçiliyi və rəqəmsal hökumətlə bağlı proqramların təşviqinə yönəlmiş maarifləndirmə kampaniyaları mövcuddur.

Prinsip: Xidmətlər sadə, əlçatan və şəffaf olmalıdır.

Ümumi Yanaşma və Nəticə

Bu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki:

Sosial xidmətlər proaktiv, sadə, əlçatan və şəffaf olmalıdır.

Rəqəmsallaşma texnologiya naminə deyil, insan rifahını və sosial etibarı gücləndirmək üçün tətbiq olunmalıdır.

Sosial islahatdır və etimad üzərində qurulmalıdır.

 Sosial dövlət modeli qorunmalıdır.

Hüquq və məlumat təhlükəsizliyi prioritetdir.

 Keçid mərhələli və inklüziv olmalıdır.

Etik, təhlükəsiz və inklüziv yanaşma önə çəkilir.

Rəqəmsallaşma sosial hüquqları qorumaq və gücləndirmək üçün xidmət etməlidir.